Khi nhắc đến Nha Trang, ngoài những hoạt động sôi nổi nơi phố thị, còn có một trải nghiệm văn hóa rất đặc biệt mà không phải ai cũng biết – Bài chòi. Nếu người dân xứ Kinh Bắc say mê quan họ, người Phú Thọ gắn bó với hát Xoan, người Nam Bộ tự hào với đờn ca tài tử, thì người miền Trung cũng giữ gìn và lan tỏa những câu hát Bài chòi đậm hồn quê.
🎶 Bài chòi là gì?
Bài chòi là sự kết hợp giữa trò chơi dân gian, âm nhạc và diễn xướng, xuất hiện từ thế kỷ XVI – XVII ở miền Trung. Thường được tổ chức vào dịp Tết hay ngày hội làng, Bài chòi vừa mang tính giải trí, vừa là sinh hoạt văn hóa cộng đồng.
Ngày xưa, Bài chòi được truyền dạy từ đời này sang đời khác bằng hình thức truyền miệng. Người trình diễn không chỉ hát mà còn hướng dẫn cách làm thẻ bài, cách diễn xuất, cách ca hát… tạo thành một mạch nối văn hóa xuyên suốt nhiều thế hệ.
Các nhà nghiên cứu cho rằng Bài chòi là loại hình vừa biểu diễn, vừa gắn liền với đời sống xã hội, kết hợp nhuần nhuyễn giữa thơ, nhạc, diễn xuất. Đặc biệt, vai trò của anh/chị Hiệu – người hô bài, ứng tác linh hoạt và tạo không khí dí dỏm – chính là linh hồn của cuộc chơi.
🌱 Nguồn gốc và sự phát triển
Theo truyền thuyết, vào thế kỷ XVI – XVII, để chống thú dữ phá hoại mùa màng, người dân miền Trung dựng những chòi cao ở ven rừng để canh gác. Trên các chòi, trai tráng vừa trông coi, vừa hò hát đối đáp cho đỡ buồn. Sau này, họ sáng tạo thêm trò chơi bài tứ sắc, rồi vừa hô vừa hát giữa các chòi – và từ đó hình thành Bài chòi.
Có thể nói, Bài chòi gắn liền với quá trình Nam tiến của cha ông. Từ Quảng Bình, Quảng Trị đến Phú Yên, Khánh Hòa… đâu đâu cũng vang lên tiếng hô Bài chòi, phản ánh khát vọng về cuộc sống yên vui, no đủ.
Đến những năm 1930 – 1940, để hấp dẫn hơn, nghệ nhân đã sáng tạo thêm nhiều làn điệu như “Xuân nữ”, “Cổ bản”, “Xàng xê”, “Hò Quảng”, rồi vay mượn thêm giai điệu hát bội, làm phong phú nghệ thuật Bài chòi. Trong kháng chiến chống Pháp, Bài chòi còn được dùng làm công cụ tuyên truyền, trở thành “thời hoàng kim” của loại hình này. Sau năm 1975, Bài chòi tiếp tục được duy trì trong đời sống, vừa trên sân khấu, vừa trong các lễ hội dân gian.
Ngày 7/12/2017, Nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ Việt Nam chính thức được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể Đại diện Nhân loại.
🎲 Cách chơi Bài chòi
Hội chơi Bài chòi thường diễn ra ở sân đình, bãi đất rộng gần chợ hay khu dân cư. Người ta dựng 9 hoặc 11 chòi tre lợp tranh theo hình chữ U, trong đó chòi Cái đặt ở giữa đáy chữ U.
Anh/chị Hiệu sẽ rút bài từ ống thẻ, rồi hát thành câu đố để người chơi đoán. Người chơi mua 3 lá bài và ngồi trên chòi của mình. Nếu trúng hết các lá đã hô thì thắng cuộc và nhận thưởng.
Nhạc cụ đệm gồm đàn nhị, trống chiến, kèn bóp, song loan. “Anh Hiệu” vừa hát vừa pha trò, ứng tác linh hoạt, khiến không khí rộn ràng, ai cũng cười nói vui vẻ. Nội dung Bài chòi không chỉ mang tính giải trí, mà còn lồng ghép tích truyện dân gian, đạo lý, thói quen sinh hoạt, vừa dạy, vừa vui.
🌟 Ý nghĩa của Bài chòi
Sinh ra từ đời sống lao động và giao lưu cộng đồng, Bài chòi có sức cuốn hút rộng rãi nhờ tính gần gũi, tự nhiên và tinh thần giao lưu — trò chơi vừa giải trí, vừa gắn kết cộng đồng. Lời ca, điệu hát và các tích truyện được chọn lọc từ kho tàng dân gian, kể cả những nhân vật lịch sử, tạo nên chiều sâu lịch sử, văn hóa và giá trị giáo dục.
Ngoài giá trị nghệ thuật (nghệ thuật hô bài, độc diễn, cấu trúc âm nhạc hài hòa), Bài chòi còn mang ý nghĩa thẩm mỹ khi người diễn, người chơi và khán giả cùng sống trong không gian diễn xướng mang sắc thái vùng miền. Những trải nghiệm đó góp phần tái tạo năng lượng tinh thần, hướng con người đến các giá trị chân — thiện — mỹ, đồng thời giúp cộng đồng kiên cường trước khó khăn cuộc sống.
Nói cách khác, Bài chòi không chỉ là trò chơi, mà còn là “chất keo” gắn kết cộng đồng, khơi dậy những giá trị tinh thần tích cực, giúp con người thêm niềm tin và nghị lực trước cuộc sống.
🏮 Bài chòi ở Khánh Hòa – Nha Trang
Ở Khánh Hòa, Bài chòi tồn tại dưới hai hình thức: trò chơi dân gian và nghệ thuật diễn xướng.
- Trò chơi Bài chòi: thường tổ chức dịp Tết để người dân và du khách vui hội, mua thẻ bài, nghe hô hát.
- Diễn xướng Bài chòi: được các câu lạc bộ duy trì quanh năm, góp mặt trong các sự kiện, hội làng, lễ hội văn hóa.
Đặc biệt, tại Quảng trường 2/4 Nha Trang, mỗi dịp Tết hay lễ lớn, du khách có thể tham gia hội chơi Bài chòi trong không gian rộn ràng: những chòi tre dựng lên, anh hiệu cất giọng hô, tiếng cười vang khắp phố biển.
Khánh Hòa cũng có nét riêng trong Bài chòi: từ cấu trúc dàn nhạc, cách hát, đến bộ thẻ gồm 27 lá (Pho văn, pho vạn, pho sách). Những câu hô hát gắn liền đời sống dân gian, vừa gần gũi vừa cuốn hút.
https://vtv.vn/bai-choi-khanh-hoa-gin-giu-hon-cot-di-san-huong-toi-tuong-lai-100250731104956952.htm
📌 Một số lưu ý khi tham gia Hội Bài chòi Nha Trang
- Số lượng người chơi: cần đủ người cho mỗi chòi, thường là 9, để cuộc chơi diễn ra trọn vẹn.
- Giữ gìn không gian: tôn trọng nghệ nhân và trò chơi, giữ không khí vui tươi, không quá ồn ào.
- Thời gian tổ chức: thường gắn với Tết Nguyên đán và các sự kiện văn hóa – bạn nên xem lịch trước để không bỏ lỡ.
- Học hỏi từ người bản địa: nếu mới chơi, đừng ngại hỏi, bởi người dân rất nhiệt tình chia sẻ.
🎭 Từ Em Ơi Boutique Hotel, bạn sẽ không khó để bắt gặp những đêm hội Bài Chòi náo nhiệt ngay giữa lòng thành phố.
Quảng trường 2/4: Điểm tổ chức hội Bài Chòi quen thuộc mỗi dịp Tết Nguyên đán và các sự kiện văn hóa lớn. Chỉ cần đi bộ vài phút từ khách sạn, bạn đã có thể hòa mình vào không gian rộn ràng, nghe tiếng hô, tiếng nhạc vang vọng cả quảng trường.
Công viên bờ biển Trần Phú: Thỉnh thoảng có các câu lạc bộ dân ca Bài Chòi biểu diễn vào buổi tối, mang lại trải nghiệm gần gũi và nhiều màu sắc cho du khách.
Festival Biển Nha Trang – Khánh Hòa: Trong những kỳ lễ hội biển, Bài Chòi gần như là “món ăn tinh thần” không thể thiếu.
Các hội làng, đình làng ở vùng ven: Vào dịp đầu xuân, nhiều làng quê quanh Nha Trang vẫn giữ truyền thống dựng chòi, mở hội, thu hút cả người dân lẫn du khách tham gia.
✨Lời kết
Một buổi tối ngồi nghe “anh hiệu” hô Bài Chòi, xen lẫn tiếng vỗ tay, tiếng cười giòn giã từ khán giả, sẽ giúp bạn cảm nhận rõ hơn nét hồn hậu, gần gũi của người miền Trung. Và biết đâu, bạn sẽ rời Nha Trang không chỉ với ký ức về biển và ẩm thực, mà còn với một kỷ niệm văn hóa dân gian thật khó quên.
